Działalność opiekuńcza to jedna z podstawowych i najważniejszych działalności w życiu człowieka. Bez opieki nie bylibyśmy w stanie przeżyć jako gatunek ani rozwinąć cywilizacji.
Podstawowe funkcje działalności opiekuńczej Wymienić możemy trzy główne funkcje opieki: egzystencjalną, regulacyjną i usamodzielniającą. Funkcja egzystencjalna jest związana z zaspokajaniem podstawowych potrzeb człowieka – dotyczy stworzenia warunków do życia i rozwoju. Funkcja regulacyjna i usamodzielniająca polega natomiast na wychowaniu i socjalizacji dziecka ku samodzielności. O opiece możemy też mówić w kontekście szczególnej funkcji pełnionej wobec osób starszych i osób z niepełnosprawnościami. Chodzi wówczas o zapewnienie godnych warunków starzenia się i chorowania.
Zakres opieki i rodzaje usług opiekuńczych
Opiekę można kategoryzować według tego, kto ją sprawuje: mamy opiekę rodzinną (sprawowaną przez najbliższych), opiekunów środowiskowych oraz opiekunów pracujących w instytucjach. Można ją też kategoryzować według tego, nad kim jest sprawowana: nad małym dzieckiem do lat 3, dzieckiem w przedszkolu lub edukacji wczesnoszkolnej, a także nad osobami starszymi i z niepełnosprawnościami, gdy stopień choroby lub niepełnosprawności uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie. Zakresy opieki pokrywają się z zakresami usług opiekuńczych: możemy mówić o usługach domowych, środowiskowych i instytucjonalnych.
Ścieżka edukacyjna osób chcących wykonywać usługi opiekuńcze
Ścieżka prowadząca do zawodu opiekuna jest bardzo zróżnicowana, od stosunkowo krótkich kursów i szkoleń po trzyletnie studia licencjackie, a nawet pięcioletnie studia magisterskie. Zawody opiekuńcze są prawnie regulowane, istnieją przepisy dotyczące kwalifikacji opiekunów medycznych oraz osób zajmujących się dzieckiem do lat 3. Kursy i szkolenia mają charakter przede wszystkim praktyczny i metodyczny, studia wyższe natomiast oferują szerszą perspektywę i uczą refleksyjnego spojrzenia na opiekę.
Demografia sektora
W usługach opiekuńczych, zarówno w Polsce, jak i w Europie, pracują przede wszystkim kobiety. Jest to zawód bardzo sfeminizowany, kobiety stanowią 80–90% kadr opiekuńczych. Dominują osoby po 35., a nawet po 50.–55. roku życia. Mamy więc do czynienia z grupą zawodową jednocześnie silnie sfeminizowaną i zaawansowaną wiekowo. Coraz częściej praca opiekuńcza jest powierzana imigrantom i imigrantkom.Stosunek osób młodych do pracy w usługach opiekuńczych
Młodzi postrzegają usługi opiekuńcze przede wszystkim jako ciężką pracę, wymagającą nie tylko fizycznie, ale także bardzo wyczerpującą emocjonalnie. Dodatkowym źródłem oporu przy wyborze takiej ścieżki zawodowej może być ograniczona ścieżka rozwoju i awansu zawodowego w zawodach opiekuńczych – niezależnie od tego, czy chodzi o pracę z małym dzieckiem, osobą starszą, czy osobą z niepełnosprawnością.
Wpływ otoczenia, rodziców i znajomych, na wybór ścieżki zawodowej w usługach opiekuńczych
Rodzice i rówieśnicy osób młodych mają często ambiwalentny stosunek do takiego wyboru. Z jednej strony wiedzą, że jest to ważny i potrzebny zawód w kontekście społecznym. Z drugiej są świadomi, że jest to praca wymagająca, trudna i nisko płatna. Istotna jest dla nich kwestia stabilnych warunków i perspektyw zatrudnienia. Warto jednak nadmienić, że rynek usług opiekuńczych jest bardzo rozwojowy, co może być argumentem na korzyść takiego wyboru.
Dlaczego młode osoby może pociągać praca opiekuńcza?
Wykonując taką pracę, można towarzyszyć podopiecznym w unikalnych i istotnych okresach ich życia. Szczególnie wdzięczny wydaje się obszar opieki nad dzieckiem do lat 3 – tu na co dzień można doświadczać empatii, radości i zaangażowania. Praca opiekuńcza jest źródłem sensu: daje poczucie bycia ważnym i potrzebnym. Może być atrakcyjna także ze względu na stabilność i długoterminowość zatrudnienia, a paradoksalnie – także na możliwości rozwoju kariery i szerokie pole do ciągłego udoskonalania usług opiekuńczych. W tej pracy kreatywność bardzo się liczy
Wsparcie i wyzwania osób przygotowujących się do pracy opiekuńczej
Osoby przygotowujące się do pracy opiekuńczej potrzebują dobrego wykształcenia teoretycznego i merytorycznego, ale także solidnego przygotowania w zakresie kompetencji społecznych. Kursy i studia taką wiedzę i kompetencje zapewniają. Niemniej obszarem wymagającym szczególnej uwagi pozostają wsparcie emocjonalne. Mowa tu na przykład o superwizji czy refleksyjnych rozmowach w praktyce. W zawodach opiekuńczych można bowiem mierzyć się z bardzo trudnymi wyzwaniami: śmiercią, odchodzeniem, chorobą, niepełnosprawnością. Tego rodzaju doświadczenia wymagają dużej odporności psychicznej i w tym zakresie powinniśmy szczególnie wspierać zarówno młode osoby kształcące się do zawodu, jak i tych, którzy już świadczą usługi opiekuńcze.
Przekonania i stereotypy związane z usługami opiekuńczymi
Pierwszy mit głosi, że opieka leży w naturze każdego człowieka i każdy może ją sprawować. Nic bardziej mylnego, potrzeba do tego specjalnych predyspozycji, zdolności i determinacji. Kolejny mit sprowadza się do przekonania, że jest to zawód dedykowany kobietom. Tymczasem mężczyźni świetnie sprawdzają się w zawodach opiekuńczych, zarówno w opiece nad małymi dziećmi, jak i nad osobami dorosłymi. Następny mit dotyczy uzależnienia od pomocy: w nowoczesnej działalności opiekuńczej istotny jest aspekt usamodzielniający i emancypacyjny. Wreszcie pokutuje przekonanie, że w opiece nie ma miejsca na innowacje. Tymczasem jest to obszar niezwykle otwarty na zmiany, zarówno prawne, jak i technologiczne.
Kompetencje i zasoby
Kompetencje, wiedza i umiejętności potrzebne osobom świadczącym usługi opiekuńcze są bardzo szerokie. Przygotowanie merytoryczne powinno obejmować elementy psychologii, zwłaszcza rozwojowej; pedagogiki, zwłaszcza społecznej, pedagogiki społecznej, a także wiedzę z zakresu nauk o zdrowiu, nauk prawnych i polityki społecznej. Wyróżnić można trzy wymiary przygotowania: merytoryczny, metodyczny i praktyczny. Ten ostatni jest szczególnie istotny. Osoby kształcące się do zawodów opiekuńczych powinny mieć możliwość zdobywania doświadczenia praktycznego podczas studiów czy kursów. Przygotowanie do zawodów opiekuńczych wyłącznie poprzez uczestnictwo w kursie online, bez szkolenia praktycznego, byłoby daleko niewystarczające.
Zmiany prawne tworzące przestrzeń dla innowacji społecznych
Prawodawstwo w zakresie usług opiekuńczych, zarówno w Polsce, jak i w Europie, pozostaje w ciągłej zmianie. Niedawno doprecyzowano zawód opiekuna medycznego z nowymi kwalifikacjami. Zmiany objęły też asystencję osobistą i samostanowienie osób z niepełnosprawnościami. W przyszłości dalszych zmian prawnych może wymagać obszar usług opiekuńczych w środowisku lokalnym, choćby w zakresie regulacji zawodu pielęgniarki środowiskowej.
Rozwój technologii sprzymierzeńcem innowacji
Technologia to kolejny obszar, który przyniesie szereg zmian i innowacji. Nadzieję budzi tu zwłaszcza robotyka, która mogłaby odciążyć opiekunów od najbardziej obciążających czynności fizycznych. Nowe technologie otwierają też przestrzeń dla wsparcia psychicznego. Oba te obszary z pewnością będą wymagały nowych regulacji prawnych.
Do jakich grup warto kierować innowacje społeczne?
Innowacje można kierować do co najmniej trzech grup: osób wymagających opieki, ich rodzin oraz – w tym kontekście najważniejszej – do osób wykonujących zawody opiekuńcze lub kształcących się do nich. Duży potencjał tkwi w innowacjach związanych z kształceniem i doskonaleniem zawodowym: platformach cyfrowych łączących pracowników w sieci, grupach wsparcia, narzędziach integrujących edukację z praktyką. Warto rozważyć rozwiązania technologiczne wspierające psychologicznie i superwizyjnie, zarówno opiekunów jak i ich podopiecznych. Warto też rozważyć innowacje łączące teorię z praktyką oraz edukację z realnym wykonywaniem zawodu. Jest tu jeszcze wiele tematów do zagospodarowania.
O autorce
Anna Perkowska-Klejman, wykładowczyni w Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Kierowniczka kierunku studiów Pedagogika opiekuńczo-wychowawcza, na którym kształceni są przyszli opiekunowie. Propagatorka refleksyjności w edukacji, dostrzegająca w tej kategorii największy potencjał edukacyjny człowieka.